‘Een beetje transitie begint bij jezelf’

Pittige uitspraken van hoogleraar Derk Loorbach over transities

Verdichting is onlosmakelijk verbonden met ‘transities’. Het bestaande, lineaire economisch systeem en het gebruik van eindige bronnen zijn eenvoudigweg niet volhoudbaar. Het moet anders. We willen toe naar nieuwe waarden en nieuwe beelden. Vanuit dit besef ontstaan transities; naar circulaire economie, naar nieuwe energiebronnen en naar andere vormen van mobiliteit. Binnen de samenleving zien we nu langzaamaan nieuwe routines en ander gedrag. Daar bedenken we dan nieuwe structuren, regels en wetten bij. Hoogleraar Derk Loorbach heeft zijn eigen kijk op de wijze waarop transities zich voltrekken. Met zijn uitspraken zet hij zijn publiek stevig aan het denken. Wij vatten de belangrijkste voor u samen.

Het verleden leert dat alle transities per definitie eerst tot meer ongelijkheid leiden. Het begint bij een onderstroom van hoogopgeleide mensen die het zich kunnen veroorloven: pioniers, bezorgde burgers, slimme ondernemers, uitvinders. Of bij gekke idealisten. De overheid moet nu investeren in collectieve middelen om die voorhoede te faciliteren. De kunst is vervolgens: hoe maken we van deze ontwikkelingen de norm voor de brede massa? Want we kunnen wel van alles willen maar dat betekent nog niet dat het ook gaat gebeuren.

Zet innovaties niet apart in een laboratorium, ver weg van de samenleving. Juist de continue wisselwerking met de praktijk zorgt dat vernieuwende producten aansluiten bij de echte vraag en dus sneller worden gebruikt. Het nut van een innovatie is soms heel moeilijk voor te stellen. Denk aan de revolutie van de mobiele telefoon. Twintig jaar geleden had niemand zo’n ding en nu is de smartphone niet meer weg te denken uit de samenleving. De telecommarkt is volledig op z’n kop gezet hierdoor. Dit gaat nu met zonne-energie gebeuren. Binnen 10 jaar heeft iedereen panelen op z’n dak.

Vandaag zijn we blij met elektrische auto’s. Maar als we die auto’s niet ook meteen gaan delen en integreren in een collectief mobiliteitssysteem dan staan we straks in een schone file en zijn we nog steeds continu op zoek naar een parkeerplek. We moeten echt omschakelen naar collectieve vervoerssystemen, inclusief goede ‘last mile’ oplossingen. Bouwafval hergebruiken door dit onder wegen te stoppen is prima, maar als we extra wegen gaan aanleggen om al het bouwafval kwijt te raken dan is dat een heilloze weg. We moeten naar gedragsveranderingen bij consumenten, nieuwe businessmodellen bij producenten en een veel sterkere richtinggevende rol van de overheid.

We zien overal dat het vergroenen van wijken enorm veel voordelen heeft: fysiek, sociaal, ecologisch en economisch. Zeker als verbinding wordt gemaakt met het versterken van de sociale cohesie en betrokkenheid door bijvoorbeeld eigen beheer. Er bestaan inmiddels heel veel voorbeelden van groene buurtinitiatieven, vaak klein en ‘van onderop’. De gemeente denkt juist vaak in grote oplossingen terwijl deze experimenten in kwetsbare wijken maatwerk vragen.

Transities zijn altijd onzeker en onvoorspelbaar. Dat vraagt om experimenteerruimte, de zogenoemde transitiearena’s. De overheid is vooral gericht op kleine verbeterstapjes. Haar reguliere beleid vormt soms een rem op transities. Haar neiging tot controleren en het mijden van risico’s maakt introductie en grootschalige toepassingen van vernieuwde producten moeilijk. Dit dempt het zelf-organiserend vermogen binnen de samenleving. Het is de uitdaging voor de overheid om haar eigen institutionele en politieke weerstand af te breken en te sturen op lange termijn doelen. Zo ontstaat ruimte voor iedereen om in eigen tempo voortgang te boeken.

Er zijn ondernemende ambtenaren, die op alle niveaus ruimte voor transities proberen te maken. Deze ‘scharrelambtenaren’ maken het verschil: zij jagen tegenbewegingen aan en mobiliseren gemarginaliseerde belangen voor gewenste maatschappelijke transities. Zij voelen zich gesteund door een beleidssysteem, dat de collectieve waarden en doelen voor de lange termijn verankert in een set van regels, die veel meer volgend, steunend en versnellend zijn voor experimenten en vernieuwing. Ambtenaren, ga naar buiten om te kijken wat er gebeurt en steun de goede praktijken die we willen zien!

Een gewenste transitie vertrekt vanuit een revolutionaire ambitie. Revoluties duren tenminste 10 jaar en gaan echt niet van vandaag op morgen. We moeten streven naar een economie in balans met de sociale en ecologische omgeving. Naar een hervorming van het huidige belastingsysteem want inkomsten vanuit bijvoorbeeld accijnzen op fossiele brandstoffen zullen teruglopen. Om dit voor elkaar te krijgen is, naast het reguliere polderen, een transitiespoor nodig. Vooral om verandering in mentaliteit ons dagelijkse handelen stapsgewijs richting en snelheid te geven. Het is mooi als grotere groepen nu starten met het maken van goede keuzes: gasloze nieuwbouwwoningen, een vegetarisch alternatief bij de catering, af en toe de trein met de ov-fiets. Van daaruit bouwen we verder en verder. Naar de samenleving waar we heen willen.

Deze uitspraken zijn opgetekend tijdens de informatiemarkt over energietransitie, circulaire economie en transitie naar nieuwe mobiliteit, die provincie Noord-Holland en MetropoolRegio Amsterdam in juni 2018 voor raads- en Statenleden hebben georganiseerd.
Philippine van der Schuyt

Vinu.nl maakt gebruik van tracking-cookies. Hiermee worden anonieme gegevens over uw bezoek opgeslagen om de website en uw ervaring te verbeteren.